1. INTRODUCTIE

Ontwikkelingen in het digitale domein gaan snel. Deze ontwikkelingen bieden kansen. Om deze kansen op een verantwoorde manier te benutten, moeten organisaties hun integriteitsbeleid hierop aanpassen.

Digitale middelen, met name artificiële intelligentie (AI), brengen specifieke integriteitsrisico’s met zich mee en vereisen aandacht voor integer gebruik in alle onderdelen van de organisatie. Dit is extra belangrijk, omdat regelgeving op dit terrein vaak achterloopt op de snelle ontwikkelingen. Naast aandacht hebben voor integriteitsrisico’s en voldoen aan de wettelijke vereisten, is het van belang om regelmatig het gesprek te voeren over de morele afwegingen bij de inzet van digitale middelen.

Digitale middelen worden gebruikt in verschillende werkprocessen binnen een organisatie. Hierbij kan gedacht worden aan:

Communicatie en samenwerking
Documentbeheer en -opslag en online samenwerkingsomgevingen
Project- en taakmanagement
Bedrijfssoftware als CRM-systemen en ERP-systemen
Data-analyse en -rapportage
AI-toepassingen voor het automatiseren werkprocessen, het genereren van inzichten en voorsorteren op besluitvorming

De snelle veranderingen in het digitale domein kunnen mogelijk ongewenste (neven)effecten met zich mee brengen. De technologie is namelijk soms zo ingewikkeld dat het niet altijd duidelijk of bekend is hoe ze precies werkt en hoe we bijvoorbeeld fouten kunnen herkennen en rechtzetten. Verder is het niet altijd duidelijk wat de bronnen zijn waar digitale middelen gebruik van maken, of waar informatie die wordt ingevoerd, eigenlijk terechtkomt en wie daar toegang toe heeft. Denk aan AI-toepassingen die informatie van het web gebruiken om een tekst te schrijven. Hoe betrouwbaar is die informatie en hoe zit het met auteursrechten? Wordt bedrijfsinformatie in de Cloud ongemerkt gebruikt om AI te trainen?

Wat is een integriteitsschending?

Het niet handelen overeenkomstig de daarvoor geldende morele waarden en normen en de daarmee samenhangende (spel)regels in een organisatie noemen we een integriteitsschending. De integriteitsschending noemen we een misstand als het maatschappelijk belang in het geding is. Dat is in geding als de schending een of meerdere individuele belangen overstijgt en als er ook sprake is van een patroon of structureel karakter of als de handeling of nalatigheid ernstig en omvangrijk is. Elke misstand is een integriteitsschending. Andersom is dat niet altijd zo. Integriteitsschendingen of misstanden in het gebruik van digitale middelen verdienen beiden aandacht. Waar we in deze brochure spreken over integriteitsschending, bedoelen we integriteitsschending of misstand.

Bij een integriteitsschending in het digitale domein kun je denken aan het niet adequaat beschermen van persoonsgegevens, je beslissingen baseren op onjuiste door AI-gegenereerde resultaten of het ongeautoriseerd toegang hebben tot gevoelige documenten.

Wat betekent het om een integere digitale omgeving te hebben?

Als een organisatie digitale systemen gebruikt, is het belangrijk dat hierbij aandacht is voor wet- en regelgeving rondom integriteit en digitalisering. Maar, wet- en regelgeving is nog in ontwikkeling. Ook als een organisatie zich aan alle wetten en regels houdt, kan deze schade veroorzaken. Daarom is het van belang om extra aandacht te hebben voor de ethische aspecten van de omgang met digitale middelen. Dit betekent dat er gekeken wordt naar de verschillende waarden die relevant zijn voor directie, medewerkers en andere belanghebbenden. Kort samengevat betekent een integere digitale werkomgeving:

Beperkte afhankelijkheid van digitale middelen en menselijke controle van digitale systemen.
Oog voor negatieve (bij)effecten van gebruik van digitale systemen, waarbij een waarden- en belangenafweging wordt gemaakt en rechten worden gerespecteerd.
Aandacht voor juridische en maatschappelijke risico’s die zijn verbonden aan het gebruik van digitale middelen.
Ontwikkelen en actualiseren van integriteitsbeleid gericht op het digitale domein, inclusief periodieke risicoanalyses.

Juridisch kader

Zoals eerder benoemd, loopt de wet- en regelgeving op gebied van het reguleren van digitale innovatie (met name AI) achter op de snelle ontwikkelingen. Desalniettemin is het belangrijk om op de hoogte te zijn van de regelgeving die er al wel is op dit domein. Zo zijn er op Europees niveau de Digital Markets Act en de AI Act (zie voor meer informatie ook het Europees AI Bureau) en op nationaal niveau is de AVG een belangrijke wet. In het volgende hoofdstuk vind je wat hulpmiddelen die inzicht geven in voldoen aan deze wet- en regelgeving.

Voor de publieke sector en de overheid specifiek gelden meer regels. Denk daarbij aan de Wet Digitale Overheid, de Wet modernisering elektronisch bestuurlijk verkeer, de Cyberbeveiligingswet en de BIO-2-kaders. In de Overheidsbrede visie op Generatieve AI kun je meer vinden over specifieke regels voor overheidsorganisaties op het gebied van AI. Voor publieke organisaties is er ook het Algoritmekader als kennisbank over geldende wet- en regelgeving.