2. HULPMIDDELEN
Er is al veel geschreven over ethische en juridische aspecten van digitalisering. Deze inzichten kunt u met behulp van onderstaande tools toepassen in uw organisatie, om toe te werken naar een integere digitale werkomgeving.
Het Huis voor Klokkenluiders heeft een overzicht gemaakt van bruikbare hulpmiddelen die de zoektocht is tegengekomen. Bij ieder hulpmiddel staat wie het ontwikkeld heeft, en waar u het voor kan gebruiken. Omdat de techniek zo snel gaat, zijn er mogelijk al weer nieuwere (betere) hulpmiddelen te vinden.
Waarden en belangenafweging
Voor het faciliteren van het gesprek over integer gebruik van digitale middelen kunt u verschillende gesprekstools gebruiken. De Utrecht Data School (DEDA) helpt organisaties met brainstormen over ethische overwegingen bij datamanagement. Het is een handige tool om inzicht te krijgen in de waarden die relevant zijn in de digitale werkomgeving, zoals privacy en betrouwbaarheid. Dit kan helpen bij het maken van een rechten- en belangenafweging bij de inzet van digitale middelen.
De AIIA (Rijksoverheid) is een tool die helpt met het afwegen van het doel en de noodzaak van de inzet van een digitaal middel ten opzichte van de impact op duurzaamheid en andere publieke waarden bij de inzet van artificiële intelligentie (AI). De tool kan gebruikt worden in alle fases van het werken met AI, van de inkoop van het digitale systeem tot het evalueren van de impact van AI in werkprocessen. Bij impact assessment van AI kan een organisatie ook de IAMA (Rijksoverheid) gebruiken: deze tool toetst de impact van AI op mensenrechten.
Risicomanagement
De Algemene Rekenkamer ontwikkelde een Toetsingskader Algoritmes, waarin specifiek wordt benoemd welke integriteitsrisico’s nieuw zijn door de digitale werkomgeving. Het toetsingskader formuleert vragen rondom de vijf belangrijkste risicogebieden: sturing en verantwoording, model en data, IT-beheer en ethische uitdagingen. Digitale middelen maken vaak gebruik van persoonsgegevens. Daarom is het ook belangrijk om zicht te hebben op privacy* Daarnaast is DPIA (Autoriteit Persoonsgegevens) ieen instrument om vooraf de privacyrisico’s van een gegevensverwerking in kaart te brengen. Organisaties die een hoog privacyrisico lopen bij de verwerking van persoonsgegevens, zijn verplicht een DPIA te doen**. De PriSA (Centrum Informatiebeveiliging en Privacybescherming) is een managementtool om inzicht te krijgen in het volwassenheidsniveau van de organisatie bij het voldoen aan de AVG***. Met CapAI (Oxford University) kan een organisatie nagaan in hoeverre zij handelen in lijn met de Europese wetgeving over AI. Het Belgische Kenniscentrum voor Data en Maatschappij heeft een verzameling van soortgelijke tools, waaronder een kaartspel waarmee blindspots in zelflerende algoritmes herkend kunnen worden en een ethisch logboek om integere besluitvorming te bevorderen****.
Actualiseren integriteitsbeleid
Door de snelle ontwikkeling van digitale middelen is het integriteitsbeleid van organisaties en het gebruik van die middelen nog niet overal met elkaar in overeenstemming. Doe dit zo snel mogelijk. Dit is belangrijk om de ethische vraagstukken die innovaties met zich brengen te beantwoorden en gemaakte keuzes verdedigen. Het beschermt de organisatie en de mensen die erin werken. Ontwikkel eerst een heldere visie op het ethisch gebruik van digitale middelen, zodat niet iedere innovatie die nog volgt vraagt om beleidsaanpassing.
Ga voor informatie over ethisch gebruik van digitale middelen en inspiratie naar de e-learnings van de Rijksorganisatie voor Ontwikkeling, Digitalisering en innovatie.
* Het toetsingskader is ontworpen voor auditors (controleurs en toezichthouders). Voor meer informatie, zie ook de website van de Algemene Rekenkamer: https://www.rekenkamer.nl/onderwerpen/a/algoritmes/toetsingskader
**Voor meer informatie, zie ook de website van de Autoriteit Persoonsgegevens: https://www.autoriteitpersoonsgegevens.nl/themas/basis-avg/praktisch-avg/data-protection-impact-assessment-dpia
*** Voor meer informatie, zie ook de website van het Centrum Informatiebeveiliging en Privacybescherming: https://www.cip-overheid.nl/
**** Let op, het Kenniscentrum voor Data en Maatschappij is een Belgisch kenniscentrum, waardoor de exacte toepassing van de tools kan verschillen in het licht van Nederlandse wet- en regelgeving.