5. Sociale veiligheid

Het begrip sociale veiligheid

In de Inleiding is beschreven dat een sociaal veilig werkklimaat bijdraagt aan het voorkomen en tijdig ontdekken van integriteitsschendingen. Maar dat is niet de enige reden dat het bevorderen van sociale veiligheid belangrijk is. Net als fysieke veiligheid is sociale veiligheid een randvoorwaarde voor werknemers om efficiënt en productief te kunnen zijn en zich optimaal te kunnen ontwikkelen.

Voordat we ingaan op de samenhang tussen integriteit en sociale veiligheid, volgt eerst een nadere uitleg over het begrip sociale veiligheid[i].

[i]      De definities van sociale veiligheid en psychologische veiligheid zijn afgeleid van de Handreiking Sociale en psychologische veiligheid, SER Diversiteit in Bedrijf, juni 2024

Je beschermd voelen, ontstaat niet vanzelf, daarvoor is nodig dat je je psychologisch veilig voelt: de persoonlijke overtuiging dat je jezelf kan zijn, dat je fouten mag maken, en dat je je uit kan spreken richting collega’s. Met name als die collega’s een andere mening, functie en/of identiteit hebben. Dat uitspreken gaat om het uiten van afwijkende meningen en ideeën, maar ook om elkaar aanspreken op ongewenst gedrag.

Om daadwerkelijk beschermd te zijn, is beleid nodig, gericht op het voorkomen en signaleren van en reageren op (risico’s op) integriteitsschendingen. Daarbij horen onder andere integer leiderschap, voorbeeldgedrag en cultuur- en structuurmaatregelen die ingebed zijn in het integriteitsbeleid van de organisatie.

Schematisch kunnen we een en ander als volgt illustreren:

Hoe ontstaat sociale onveiligheid?

Sociale onveiligheid kan ontstaan door integriteitschendingen in elk van de vier hiervoor beschreven clusters (positie, gedrag, uitvoering, transacties). We lichten dat toe met een aantal voorbeelden:

1. Als een leidinggevende een positie gunt aan een ‘vriendje’ in plaats van aan de best gekwalificeerde persoon, dan draagt dat bij aan sociale onveiligheid. Blijkbaar is niet iedereen gelijk, en hangen je kansen voor promotie af van de vraag of je leidinggevende jou mag. Dan denk je wel twee keer na voordat je een beslissing van diezelfde leidinggevende ter discussie stelt.
2. Grensoverschrijdend gedrag is uiteraard ook een belangrijke factor bij het ontstaan van sociale onveiligheid. Als werknemers collega’s pesten, als leidinggevenden intimiderend gedrag vertonen, als er sprake is van uitsluiting van bepaalde werknemers en als daar niet tegen wordt opgetreden, dan zullen werknemers in de organisatie zich niet beschermd voelen.
3. Stel dat je ziet dat arbeidsmigranten zonder de vereiste helm en veiligheidsschoenen op de bouwplaats rondlopen, de opzichter dat prima lijkt te vinden en helemaal niemand daar iets van zegt. Dat is een voorbeeld van onjuist gebruik van middelen in de uitvoering en in zo’n situatie wordt het lastig om die ene collega te zijn die de misstand wel bespreekbaar durft te maken. Als vervolgens werknemers die hun werk niet willen uitvoeren zonder de juiste beschermingsmiddelen door de leidinggevende worden weggezet als werkschuw, dan wordt de drempel om hier iets over te zeggen nog hoger.
4. Tot slot: Stel dat de organisatie verboden goederen uitvoert naar landen die op de sanctielijst staan. Of inkopers van een grote afnemer omkoopt om grote opdrachten binnen te halen. Als dat onderdeel lijkt te zijn van de manier van transacties/zaken doen, ‘zo doen we dat hier nou eenmaal, zo gaat dat al jaren’ dan is de kans klein dat iemand er iets van zegt. Je moet je dan namelijk eerst realiseren dat iets dat normaal wordt gevonden door de leiding van de organisatie eigenlijk niet acceptabel is. En vervolgens moet je het vertrouwen hebben dat je dit kunt aankaarten, zonder vervelende consequenties voor jezelf.

Uit deze voorbeelden blijkt dat sociale veiligheid niet alleen ontstaat door grensoverschrijdend gedrag, maar ook ontstaat of blijft voortbestaan door niet-integere handelingen binnen de organisatie in andere clusters. Of het nou gaat om misbruik van positie, integriteitsschendingen in de uitvoering of het op niet-integere wijze aangaan van transacties.